RODZINA W PROCESIE REHABILITACJI.

         Rodzina tworzy swój świat, który określa jej spójność, rozwija uczucia i działania, kształtuje i przekształca osobiste dążenia jej członków oraz wyobrażenia o sobie i innych. W rodzinie zaspokaja się  potrzeby psychiczne, a niezaspokojenie ich pozostawia ujemny ślad na całe życie.
    Wychowanie dziecka w rodzinie jest niczym innym jak kształtowaniem jego osoby, czyli stwarzanie istocie ludzkiej możliwości przekształcania się w istotę społeczną. 
       Takie podejście skłania do systemowego ujęcia rodziny. Rodzina odczytana zostaje jako system charakteryzujący się pewnym zespołem norm i zasad oraz środków podtrzymujących jego spójność. 
Prawidłowy system rodziny cechuje otwartość i elastyczność, co stwarza możliwości rozwoju każdemu członkowi rodziny, zaspokaja potrzeby emocjonalne, zachowuje właściwą równowagę między zależnością i autonomią.
       Rodzina jest także spostrzegana jako pewien całościowy organizm – społeczny ekosystem. Funkcjonowanie rodziny może ulegać różnego rodzaju zakłóceniom. Niekiedy jest to widoczne z zewnątrz (rodzina rozbita, pozostająca w jawnych konfliktach, itp.), czasem głęboka patologia ukryta jest pod „maską” pozornie wręcz idealnej, „modelowej” rodziny. Powstaje wówczas problem jej dysfunkcjonalności. Owa dysfunkcjonalność staje się w efekcie podłożem napięć i frustracji dla jej dorosłych członków, szczególnie dla dzieci.
Rodzina niezależnie od tego, jak w istocie funkcjonuje, tj. – czy jest zdrowym i wartościowym moralnie środowiskiem, czy też przejawia cechy patologii, w każdym przypadku wywiera swój istotny wpływ na osobowość dziecka.
     Na gruncie pedagogicznym rodzinę można rozpatrywać jako grupę wychowawczą, w której kształtują się określone relacje między jej członkami oraz, jako instytucję społeczną, która oddziałuje wychowawczo na swoich członków. 
Do  czynników,  które  mają  podstawowe  znaczenie  dla  rozwoju  dziecka 
należą,  więc między innymi: 
postawy   rodziców   wobec   dziecka,  ich    style   wychowania   rodzicielskiego,    preferowane
metody   i   środki   wychowawcze,  dominujący   sposób   komunikacji   w   rodzinie,   cechy   
osobowości    rodziców,   uznawany   system  wartości,   przekazywane   treści   wychowawcze  
i  wzory   postępowania   oraz   jej  struktura.
   	Każda  choroba  lub  niepełnosprawność  stanowi  dla  rodziny sytuację trudną, 
o specyficznym zabarwieniu emocjonalnym. Jej członkowie postawieni zostają w nowym położeniu, wymagającym od nich podejmowania złożonych decyzji, modyfikacji dotychczas pełnionych ról. Pojawiają się co najmniej dwa rodzaje stresów: stres biologiczny i psychologiczny. Ponadto zachodzi potrzeba bliższego zapoznania się ze strukturą i funkcjonowaniem być może nieznanych dotąd warstw systemu – służby zdrowia, w związku z koniecznością zapewnienia dziecku opieki lekarskiej, rehabilitacyjnej i pielęgnacyjnej oraz zabezpieczenia niezbędnych środków i zasobów z tym związanych.
    	Stwierdzenie   niepełnosprawności   wywołuje  negatywne  uczucia  i  reakcje.  Są  wśród 
nich: rozczarowanie, smutek, poczucie winy, odczuwane lęki i obawy, itp., czy też ucieczka w „nierealność” lub poczucie osamotnienia. Wszystko to ma swoje bolesne wymiary: jednostkowe, rodzinne, zawodowe i społeczne. Na tym tle rodzą się też dylematy – jak należy postępować, by w pełni wywiązywać się z zadań, jakie wynikają odpowiednio z roli matki – ojca niepełnosprawnego dziecka.
W efekcie specyficzne wyobcowanie, długotrwałe i negatywne emocje, trudne i nie mające końca problemy mogą powodować zaburzenie w kontaktach pomiędzy rodzicami a dzieckiem i prowadzić do ukształtowania niewłaściwych postaw wobec niego.  W tej  sytuacji  niepożądany  staje  się  tzw. 
„wahadłowy” sposób odnoszenia się rodziców. Wyraża się on nagłymi przejściami między nadmierną opiekuńczością a obojętnością – niekiedy wręcz odrzuceniem; kolejno stawianiem wygórowanych wymagań a pobłażająco – „rozpieszczającym” postępowaniem.
       Jakie czynniki wpływają modelująco na przeżycia emocjonalne rodziców w złożonym procesie stwierdzenia i diagnozy anomalii rozwojowej? Spośród wielu czynników wymienia się np.: okres rozwoju dziecka, w którym pojawi się niepełnosprawność; jej rodzaj, stopień oraz dolegliwość i gwałtowność wystąpienia; sposób,  w jaki rodzice dowiadują się o chorobie; samo dziecko i cechy jego zachowań, wreszcie preferowane wartości i cele życiowe. Jednak przeżycia, towarzyszące rodzicom nie są stabilne i mogą ulegać zmianie wraz z wiekiem i rozwojem dziecka.
Często lęk przed „wrogością” otoczenia społecznego jest następnym, bardzo silnym uczuciem towarzyszącym wielu rodzicom.
       Ostatnie lata przyniosły wyraźne zmiany w traktowaniu potrzeb rozwojowych dzieci niepełnosprawnych w aspekcie wychowania rodzinnego. Uznano, że rodzina jest pełnoprawnym podmiotem, który winien aktywnie współpracować ze specjalistami w programowaniu oddziaływań leczniczych,  rehabilitacyjnych  i  wychowawczych.  Jakość  tej  współpracy  staje się obecnie coraz  
częściej pewnym kryterium wartościowania pedagogicznej kultury rodziców oraz jej ogólnej funkcjonalności.
Rodzice, jako reprezentanci swojego dziecka, występują nie tylko w jego imieniu wobec różnych instytucji, społeczności, ale również mają określone prawem obowiązki wobec niego. Wyraża się to troską o osobę dziecka.
Zadania rodziny wobec dziecka to np.: pielęgnacja, leczenie w warunkach domowych,  zapewnienie opieki lekarskiej oraz kształtowanie sprawności fizycznej dziecka. 
Zadania, jakie ma do spełnienia rodzina, to: odpowiedzialność rodzicielska, powinność rodzicielska, dbałość o dobro dziecka, zaspokojenie jego potrzeb biologicznych, psychicznych i społecznych.  
Jakie czynniki warunkują aktywny udział rodziców w procesie rehabilitacji dziecka?
Do sprzyjających czynników należą między innymi:
-	dostępność różnych form pomocy specjalistycznej i towarzyszące temu poczucie bezpieczeństwa pozwalające łatwiej przystosować się do nowych zadań, obowiązków i specyficznych potrzeb dziecka,
-	wspomaganie i wspieranie rodziny, czyli dostępna pomoc dla niej w jej środowisku,
-	atmosfera wychowawcza rodziny,
-	kontakt z innymi ludźmi stojącymi w obliczu podobnych problemów,
-	zapewniona dziecku swoboda ekspresji, 
-	kooperacyjny sposób zaspokajania specyficznych potrzeb dziecka w relacji: rodzina – placówka  specjalistyczna  ( chodzi  tu  o  zgodność  podejmowanych
      oddziaływań,  wyznaczanie  jednolitych celów  oraz  wzajemnie  uzupełniające  się     
      wpływy ).
Pozytywne czynniki stymulujące rozwój aktywności rodziców w procesie rehabilitacji prowadzą w efekcie do jakościowej zmiany w zachowaniach rodzicielskich, których ewolucję daje się opisać jako przejście od bezradności do wyzwolenia aktywności. 
Ostatnie lata przyniosły wzrost inicjatyw pozainstytucjonalnych i samych rodziców – w ramach „środowiskowej sieci społecznej”. Wyraźnie zespala się współpraca rodziców z lekarzem, psychologiem, pedagogiem i innymi specjalistami, w zależności od potrzeb rehabilitacyjnych dziecka. Istnieje także możliwość wsparcia ze strony społeczności lokalnej. Zadania podejmowane i świadczone na rzecz dziecka są wzajemnie dostosowane przez kooperację i koordynację oddziaływania w kontekście jego potrzeb rozwojowych.
      Rodzice ponoszą odpowiedzialność za wyniki leczenia usprawniającego niemal w analogicznym stopniu jak pozostali członkowie zespołu rehabilitującego. Ale mają też prawo do rozstrzygania, jakie oferty i propozycje specjalistów chcą przyjąć i wykorzystać. Od rodziców wymaga się dobrej znajomości dziecka i jego potrzeb, racjonalnych sposobów ich zaspokajania, jak również dobrej orientacji w sieci ośrodków opieki i pomocy.
Szczególnym zadaniem rodziców jest też budzenie motywacji na rzecz aktywnego udziału dziecka w szeroko rozumianym procesie rehabilitacji. Gotowość jednostki w tej sferze aktywności zależna jest w dużym stopniu od rozumnej miłości i związanych z tym umiejętności pedagogicznych matki – ojca. Do odpowiedzialnej miłości należy poszanowanie praw dziecka, stawianie mu rozsądnych wymagań, adekwatnych do jego możliwości rozwojowych, współdziałanie w aktywności, w tym dawanie właściwej swobody zgodnej z jego poziomem dojrzałości.
Badania i obserwacje wykazały, że tylko rodziny spójne wewnętrznie, odpowiednio nastawione psychoemocjonalnie, posiadające niezbędne zabezpieczenie materialne, wiedzę, są zdolne do osiągnięcia  swej  podmiotowości  w  wymiarze  rehabilitacyjnym.

Literatura:
J.Doroszewska  ( 1989 ) – „Pedagogika specjalna”  Tom 1  Wyd. 2  Wrocław,  Zakł. Narodowy im. Ossolińskich. 
J. Sowa, F. Wojciechowski  ( 2003 ) - „Rehabilitacja edukacyjna w zarysie” ujęcie systemowe.             W.S.Z.i A. w Zamościu.               
B.  Balcerzak – Paradowska   (red)  ( 2002 ) -  „Sytuacja  osób  niepełnosprawnych  w  Polsce”
Warszawa, IPiSS, 2. nr 22.

Opracowała: mgr Lidia Sielska